ABD'de market sepeti ile tarife iadesinin kapısı ayrı ayrı hareket ediyor
PolitiFact, Ocak 2025'ten bu yana fiyatların yüzde 4,3 yükseldiğini yazarken hükümet Federal Circuit'te tarife iadelerini dava açanlarla sınırlamayı istiyor; iki hat hane ve ithalatçıyı farklı yerden kesiyor.
Ekonomi ve Piyasalar··Sabah
Market fişinde ne yükseliyor, ne ucuzluyor?
WRAL'ın yayımladığı PolitiFact incelemesi, Başkan Donald Trump'ın 4 Ağustos'ta Fox News'te giderlerin, gıdanın ve market ürünlerinin düştüğü yönündeki sözünü büyük ölçüde yanlış buldu. İncelemeye göre ABD'de fiyatlar Ocak 2025'ten bu yana yüzde 4,3 yükseldi. Market fiyatları aynı dönemde genel artışın altında kalarak yüzde 3,4 arttı; uçak bileti yüzde 12,5, elektrik yüzde 8, konut ve giyim ise ayrı ayrı yüzde 5 yükseldi. Enerji tarafında tablo daha keskindi: benzin Ocak 2025'ten bu yana yüzde 34, ısıtma yakıtı yüzde 24, doğal gaz yüzde 12 ve elektrik yüzde 8 arttı; İran savaşı 28 Şubat'ta başlamıştı. Market ürünlerinin içinde kahve yüzde 35, kıyma yüzde 23, biftek yüzde 21 ve tavuk göğsü yüzde 5,3 pahalandı; ekmek, domuz pastırması ve yumurta ise önceki düzeylerin altına indi. PolitiFact, enflasyonun mayısta bu başkanlık döneminde ilk kez ücret artışını geçtiğini, haziranda ise ücretlerin yeniden öne geçtiğini aktardı. Böylece hane için soru, tek bir genel fiyat düzeyinden çok hangi kalemlerin fişte ağırlık taşıdığı ve ücret artışının o sepeti ne zaman yakaladığıdır.[1]
İade kapısı kimlere açık kalıyor?
Aynı günkü ayrı bir hatta AOL, tarife iadesinin kapsamını anlatıyor. Court of International Trade yargıcı, şubatta hukuka aykırı bulunan vergilerin dava açmayanlar dâhil etkilenen bütün ithalatçılara iade edilmesi için Customs and Border Protection'a talimat vermişti. Hükümet, Federal Circuit'e sunduğu açılış dilekçesinde bu ölçüde genel bir çözümün, Yüksek Mahkeme'nin ülke geneli tedbirlere ilişkin CASA kararıyla bağdaşmadığını savunuyor ve iadeleri yalnızca dava açan şirketlerle sınırlamasını istiyor. Şimdiye kadar Customs and Border Protection 100 milyar dolar tutarında iadeyi işleyip onayladı. Anlaşmazlık artık gümrük beyanları kesinleşmiş ve idari iade yolu kapanmış ithalatçıları kapsıyor; hükümete göre bu şirketler geçerli süreler içinde kendi davalarını açabilir. Alıntılanan bir hukuk profesörü, hukuki üstünlüğün hükümette olduğunu, ancak bu yaklaşımın dava giderini karşılayamayan küçük işletmelere yük bindireceğini söyledi. Yani iade tartışması, işlenmiş 100 milyar dolar tutarından sonra bile, mahkeme salonuna girebilen ile giremeyen firmayı ayıran bir eşik haline geliyor.[2]
İki kapı, tek okuma
Bu iki gelişmeyi yan yana koymak, tek bir enflasyon öyküsü yazmak anlamına gelmiyor; ortak nokta, kimin hangi kapıdan geçtiğidir. PolitiFact'in aktardığı sepet, benzin ve kahve gibi kalemlerde sert yükselişi, ekmek ve yumurtada ise gerilemeyi aynı anda gösteriyor; ücretlerin mayısta geride kalıp haziranda yeniden öne geçmesi de hane bütçesinin ay ay değiştiğini hatırlatıyor. AOL'un aktardığı Federal Circuit süreci ise şubatta hukuka aykırı bulunan tarifelerden doğan iadeyi, dava açmış ithalatçı ile açmamış ithalatçı arasında ayırmaya çalışıyor; 100 milyar dolar tutarında işlenmiş iade, idari hattın ne kadar ilerlediğini, kalan anlaşmazlık ise mahkeme eşiğinin kimleri dışarıda bırakabileceğini gösteriyor. Okuyucu için birleştirici soru şudur: fiyat baskısı market fişinde ve enerji faturasında somutlaşırken, tarife geri ödemesi ticaret mahkemesi ve temyiz hattında kimin lehine daralıyor. İki kaynak da yatırım tavsiyesi vermiyor; biri siyaset iddiasını fiyat verisiyle sınar, diğeri iade kapsamını hukuki bir sınır çizgisine bağlar. Ortak metafor, iki ayrı kapıdır: hane sepetinin kapısından geçen maliyet ile ithalatçının iade kapısından geçip geçemediği. Bu okuma, Güney Afrika işgücü verisi gibi ayrı bir istihdam hattına yaslanmaz; ABD fiyat iddiası ile tarife iadesi davasını, aynı baskı ortamının iki farklı yüzü olarak tutar.[1], [2]
