Bir göktaşı ile üç lob, Güneş Sistemi geçmişini nasıl anlatıyor?
Mars'tan gelen bir kayanın izotopları ile Nysa'nın görüntülenen biçimi, gezegen içleri ve asteroit birleşmeleri hakkında farklı türde geçmiş okumaları sunuyor.
Bilim··Sabah
Mars'ın karışmamış olabilecek manto izi
Boston College'dan Dylan M. Seal ve arkadaşları, 2019'da Cezayir'de bulunan NWA 13441 adlı şergottiti 1,27 milyar yaşında tarihlendirdi. Bu yaş, Mars volkanizmasından geldiği bilinen göktaşları arasındaki yaklaşık 1,8 milyar yıllık örnek boşluğuna yerleşiyor. Hakemli Geochimica et Cosmochimica Acta çalışmasında ölçülen neodim izotopları, Güneş Sistemi'nin başlangıcındaki kondritik bileşimle örtüşüyor. Araştırmacılar bu sonucu, Mars'ın derin içindeki bir bölümün yeniden işlenmeden kalmış olabileceği biçiminde yorumluyor. Mars'ta Yer'in içini sürekli yeniden karıştıran levha tektoniğinin bulunmaması, çok eski bir manto kaynağının uzun süre korunabilmesi için fiziksel bağlam sağlıyor. Yine de çıkarım tek bir göktaşının kondritik başvuru bileşimiyle karşılaştırılmasına dayanıyor. Ekip, NWA 13441'i öteki şergottitler arasına kesin biçimde yerleştirmeden önce başka izotop dizgelerini de incelemeyi planlıyor. Kaya bu nedenle Mars'ın bütün mantosunun eksiksiz örneği sayılmıyor; daha önce örneklenmemiş bir kaynağın ya da bilinen zengin ve yoksul kaynakların karışımının izini taşıyor olabilir. Katkısı, Mars volkanizmasının zaman ve bileşim aralığını genişletmesi.[1]
Nysa'nın biçiminde birleşme izi
Kate Minker ve arkadaşları, ana kuşaktaki yaklaşık 75 kilometrelik (44) Nysa asteroidini iki ayrı uyarlanabilir optik düzeneğiyle görüntüledi: Arizona'daki Large Binocular Telescope üzerinde SHARK-VIS ve Şili'deki Very Large Telescope üzerinde SPHERE/ZIMPOL. Görüntülerde cismin çevresini saran iki vadi seçiliyor. Ekip bu çukurları, birbirine temas ederek kaynamış üç lobun birleşme çizgileri olarak okuyor; yorum doğrulanırsa Nysa bilinen ilk temas üçlüsü olacak. Aynı veri, S/2026 (44) 1 kodu verilen, yaklaşık 1 kilometre genişliğinde ve Nysa'dan en az 170 kilometre uzakta görülen küçük bir uyduyu da ortaya çıkardı. Çalışma arXiv'de ön baskı olarak yayımlandı ve henüz hakem değerlendirmesinden geçmedi. Üç loblu köken, doğrudan ölçülmüş bir geçmiş değil, bugünkü siluetten çıkarılan olası bir oluşum öyküsü. Çarpmalarla biçimi bozulmuş tek ve bütünlüklü bir kaya da benzer görünümü üretebilir. Uydu bu ayrım için işe yarayabilir: yörüngesi Nysa'nın kütlesini, görüntülerden gelen hacimle birlikte de yoğunluğunu verecek. Gevşek birleşmiş lobların yoğunluğu ile sağlam kayanın yoğunluğu farklı çıkabilir.[2]
Kimya ile biçim, iki ayrı zaman kapsülü
NWA 13441 ile Nysa, Güneş Sistemi geçmişine aynı pencereden bakmıyor. Göktaşında yaş ve izotop bileşimi, Mars'ın içindeki volkanik kaynağın ne zaman eridiğine ve ne ölçüde karıştığına ilişkin ipuçları veriyor. Nysa'da ise yüzey biçimi ve küçük uydunun hareketi, bir asteroit cisminin birleşmiş parçalardan mı yoksa örselenmiş tek bir kayadan mı oluştuğunu ayırmaya yarayabilir. İlkinde kaya laboratuvara gelmiş durumda, fakat tek örnek geniş bir manto için sınırlı temsil sunuyor. İkincisinde bütün gökcismi uzaktan gözleniyor, fakat biçim birden fazla oluşum öyküsüyle uyumlu. Bu fark, malzeme geçmişi kurmanın iki tamamlayıcı yolunu gösteriyor: kimyasal bileşim eski bir kaynağın izini korurken geometri sonraki çarpışma ve birleşmelerin izini taşıyabiliyor. Her iki okuma da bugünkü ölçümden geçmişe doğru çıkarım yapıyor ve olasılık dilini gerektiriyor. Yeni izotop dizgeleri Mars yorumunu daraltabilir; Nysa'nın uydusunun yörüngesi de kütle ve yoğunluk hesabını mümkün kılabilir. Şimdilik iki çalışma, kesin bir köken çizelgesi yerine, sınırları açık iki maddi geçmiş taslağı sunuyor.[1], [2]
