Kara delikler ve yeni doğmuş bir manyetar yalnızca yeniden şekillendirdikleri ışıkla konuşuyor
JWST'nin MoM-BH*-1'i kara deliği Güneş sistemi ölçeğinde hidrojen zarfının arkasına saklıyor. Einstein Probe'un X-ışını parlaması SN 2025wkm'de doğan manyetara oturuyor; Whippet parçalanması dışarı savrulan helyum bıraktı. Kimlikler görüntüye değil tayf ve düzlüklere dayanıyor.
Bilim··Gece
MoM-BH*-1: hidrojen zarfının arkasındaki kara delik
MIT öncülüğündeki ekip Nature'da, erken evrenden gelen çok kırmızı ve çok parlak bir ışık noktasını MoM-BH*-1 adıyla okuyor. Nesne, herhangi bir yıldızın çekirdek füzyonuyla ulaşabileceğinden 100 milyar kat daha parlak görünüyor; en iyi açıklama, aşırı yoğun bir hidrojen zarfı içinde madde yutan bir kara delik. Asıl ipucu Balmer kesilmesi: ışık, belirli bir dalga boyunun altında birden zayıflıyor. Bu iz normalde birkaç yüz milyon yaşındaki yıldızların atmosferlerindeki yoğun gazdan gelir. Çalışmanın ilk yazarı Rohan Naidu, bunun bugüne dek gözlenen en derin kesilme olduğunu ve sıradan yıldızları devre dışı bıraktığını söylüyor. Işıkta hidrojen ile helyum dışında neredeyse hiçbir element izi yok. Ekibin benzetimleri, tayfı ancak yaklaşık 100.000 Güneş kütlesindeki bir kara deliğin çevresine toz içermeyen, aşırı yoğun bir hidrojen perdesi konulduğunda yeniden üretebildi. Okuma doğrulanırsa, JWST'nin erken evrene bakan derin görüntülerinin neredeyse tümünde çıkan ve günümüze doğru kaybolan küçük kırmızı noktalar da aynı tür bir perdenin izi olabilir. Gözlem, kara deliğin kendisinin bir fotoğrafından çok, ışığın nasıl kesilip yeniden dağıtıldığını gösteriyor.[1]
EP250827b ve SN 2025wkm: düzlükten okunan manyetar
Einstein Probe uydusunun yakaladığı EP250827b adlı X-ışını parlaması, görünür ışıktaki eşi olmadan tek başına okunamadı. Zwicky Transient Facility 5,5 saat sonra optik karşılığı bulunca parlama gerçek bir hızlı X-ışını olayı olarak doğrulandı ve SN 2025wkm süpernovasına bağlandı. Hakem sürecinden geçen çözümleme The Astrophysical Journal Letters'ta yer alıyor. Enkaz saniyede yaklaşık 40.000 km hızla dağılıyor; parlaklık yaklaşık 20 gün boyunca bir düzlükte kalıyor. Bu, Einstein Probe'un bulduğu dört X-ışını parlamalı süpernova arasında ilk düzlük. University of Maryland'den Gokul P. Srinivasaragavan'ın öncülüğündeki ekip, düzlüğe manyetar modelini oturttuğunda manyetik alan yaklaşık 5×10¹⁴ gauss çıkıyor. Manyetar burada doğrudan bir görüntü ya da nabız ölçümü yerine, ışık eğrisinden çıkarılan bir sonuç olarak duruyor. Kompakt motor, enkazın nasıl parladığını ve ne kadar süre sönmeden kaldığını anlatan eğriye yazılıyor.[2]
Whippet ve ortak yöntem: kimlik ışıkta kalıyor
Liverpool John Moores University öncülüğündeki gökbilimciler, Monthly Notices of the Royal Astronomical Society'de Whippet takma adlı AT2024wpp geçici parlamasını anlatıyor. Bir kara delik büyük bir yıldızı parçalarken olay kısa süreliğine Güneş'in enerji üretiminin yaklaşık 400 milyar katını saldı. Patlama, ışık hızının yaklaşık beşte biriyle ilerleyen bir şok dalgası yarattı; ilk yazar Daniel Perley bunu benzeri olaylardan kat kat daha güçlü diye niteliyor. Aylar sonra hâlâ saniyede 6.000 km'den hızlı hareket eden helyum görülüyor. Bu hızlı helyum, yıldızın bir parçasının ya da ondan savrulan maddenin yutulmadığını düşündürüyor. Perley, bu tür olayların başka türlü görünmez kalacak kara delikleri bulmak için yeni bir yol açtığını söylüyor. Belirleme yine ışık eğrisi ile tayflara dayanıyor; doğrudan bir görüntü yok ve artan maddenin akıbeti açık. Üç olay birlikte aynı sayım yöntemini gösteriyor: sıkışık bir motor — kara delik ya da manyetar — çoğu zaman görüntülenmiyor; onu adlandıran şey, ışığın ne kadar derin kesildiği, ne kadar süre düz kaldığı ve geride hangi element hızlarının kaldığı. MoM-BH*-1'de perde hidrojen zarfı, SN 2025wkm'de düzlük, Whippet'te ise savrulan helyum.[3], [1], [2]
İlgili köşe yazıları
Bu gündem hakkında daha fazla bilgi için ilgili köşe yazılarını okuyabilirsiniz.
