Zambiya, oy sayım görevlilerine saldırılar üzerine cumhurbaşkanlığı sayımını durdurdu; seçmenlerin kararı, Hakainde Hichilema’nın borç onarımının gündelik yaşama yansıyıp yansımadığına ilişkin bir sınav taşıyor.
Jeopolitik··Akşam
Sayım ülke genelinde durdu
Zambiya seçim komisyonu, işaretlenmiş oy pusulalarının sandıklardan çalınmasıyla sonuçlandığını söylediği şiddet bildirimlerini gerekçe göstererek cumhurbaşkanlığı, parlamento ve yerel seçim sayımını ülke genelinde derhal durdurdu. Komisyon kararı 24 saat içinde gözden geçireceğini açıkladı; resmî sonuç henüz açıklanmamıştı. Perşembe günü sandıklar kapandığında sayım başlamış, ancak durdurma kararı yürürlüğe girdiğinde hiçbir resmî sonuç yayımlanmamıştı. Kayıtlı seçmen 8 milyon seçmenin üzerindeydi; komisyon sonuçları pazar sonuna kadar açıklamayı hedeflemişti. PBS News’e göre yaklaşık 8 milyon seçmen 13.500’ü aşkın sandık merkezine kayıtlıydı ve 14 aday yarışıyordu; ikinci turdan kaçınmak için yüzde 50 eşiğinin aşılması gerekiyor. Saldırı ve sandık hırsızlığı iddiaları komisyonun kendi gerekçesidir; bağımsız bir soruşturma sonucu henüz kamuya açıklanmış değildir. Sandık günü birçok bölgede kuyruklar oluşmuş ve genel olarak sakin geçmişti; buna karşılık sayımın güvenlik gerekçesiyle kesilmesi, oylamanın kendisinden çok sonuçların korunmasına ilişkin endişeyi öne çıkardı. Duraklama, barışçıl sandık gününün ardından sayımın güvenliğine ilişkin kuşkuları seçimin merkezine taşıdı.[1], [2]
Adayların dil ve talepleri
Cumhurbaşkanı Hakainde Hichilema, 13 rakip arasında ana muhalefet adayı Brian Mundubile’ye karşı ikinci dönem istiyor. Durdurma kararından saatler önce Mundubile gecikmeden duyduğu ciddi kaygıyı dile getirmiş, sayım merkezlerinde askerî katılım ve sandıkların taşınmasına ilişkin bildirimlere işaret etmiş ve sonuçların sandık sandık yayımlanmasını istemişti. Hichilema ise Zambiyalılardan sakin, sabırlı ve yurtsever kalmalarını istedi. Mundubile’nin askerî katılım ve sandık hareketi iddiaları muhalefet bildirimine dayanır; komisyon ve ordu bu iddiaları bağımsız biçimde kamuya doğrulamış değildir. Hichilema sükûnet çağrısıyla sürecin resmî kanallarda kalmasını isterken, Mundubile şeffaflık ve zincir güvenliği talep ederek gecikmenin manipülasyona alan açabileceğini savundu. Muhalefet ayrıca sandık emanet zincirinin korunmasını ve bildirilen olayların soruşturulmasını istedi; bu talepler, sonuçların yalnızca ne zaman değil nasıl açıklandığını da tartışmaya açtı. İki dil, sayımın teknik bir ara olmaktan çıkıp seçim güvenine ilişkin bir çekişme zemini hâline geldiğini gösteriyor.[1]
Borç onarımı sandıkta
Sandık, Hichilema’nın dış borcu yeniden yapılandırıp ekonomiyi dengeledikten sonra ikinci dönem arayışını günlük hayatın tartısına çıkarıyor. Hichilema seçimi ilerleme ile geriye gidiş arasında bir seçim olarak tanımladı. Mundubile hayat pahalılığı, tarım ve demokratik özgürlükler üzerinden kampanya yürüttü; sandık başında konuşan seçmenler işsizliği, gıda fiyatlarını ve kesintili elektriği saydı. PBS News’in aktardığına göre birçok Zambiyalı, büyümeye karşın haneye yansıyan rahatlamayı hissetmediğini söylüyor. Seçim yurt dışında da izleniyor: Zambiya önemli bir bakır üreticisi ve Hichilema yıllık bakır üretimini 2031’e kadar 3 milyon metrik tona çıkarma hedefi koydu; Çin en büyük yabancı yatırımcı, ABD ise kritik maden tedarikini çeşitlendirmeye çalışıyor. Hichilema hem Çin hem Batılı ortaklardan yatırım çekmeye çalışırken, seçmenin önceliği çoğu yerde iş, gıda ve elektrik olarak kaldı. Sayımın saldırı gerekçesiyle durması, borç ve reform kaydının yalnızca makro rakamlarla değil, sandık güvenliği ve sonuç hızıyla da yargılandığı bir ana taşıyor. Seçmen kararı, onarımın manşetlerde mi kaldığı yoksa gündelik yaşama mı indiği sorusuna bağlanıyor.[2], [1]
