ABD-İran ateşkesinin süresi dolmaya yaklaşırken Trump boğaz üzerinde egemenlik iddiası ortaya attı; Kanada yaptırım uyguladı, BAE ise iki ADNOC gemisine saldırıdan İran'ı sorumlu tuttu. Saldırgan bağımsız olarak doğrulanmadı.
Jeopolitik··Gece
Ateşkesin son günleri
ABD ile İran arasındaki ateşkesin pazartesi günü sona ermesi beklenirken, görüşmelerin ana düğümlerinden biri Hürmüz Boğazı'ndaki gemi hareketleri ve Amerikan ablukası. Beyaz Saray'dan üst düzey bir yetkili Politico'ya, cuma öğleden sonrasına kadar bir uzatma duyulmadığını ve görüşmelerin ilerlemediğini söyledi. İranlı müzakereciler de dondurulmuş İran varlıkları ile boğazdaki hareketlilik konusunda tıkanıklığın sürdüğünü belirtiyor. Tahran savaş zararlarının karşılanmasını ve dondurulmuş varlıkların serbest bırakılmasını taleplerine ekledi; ABD Hazine Bakanı Scott Bessent ise Washington'ın gelecek hafta ekonomik yalıtım çalışması başlatacağını açıkladı. Bu dar takvime Donald Trump'ın yeni söylemi eklendi: Trump, İran yenildikten sonra boğazı ABD toprağı ilan edeceğini söyledi ve ablukayı çelikten bir duvar diye niteledi. İran Dışişleri Bakan Yardımcısı Kazem Gharibabadi iddiayı aynı gün reddetti. Al Jazeera'nın aktardığı hukukçu görüşlerine göre boğaz trafiğinden ücret almak, serbest deniz geçişini koruyan uluslararası kurallara aykırı olabilir. Dünya petrol arzının yaklaşık yüzde 20'sinin geçtiği bu su yolu, askerî baskı ile diplomatik pazarlığın aynı noktada buluştuğu yer hâline geldi.[2], [1]
Yaptırım ve gemi saldırıları
Ateşkes görüşmeleri sürerken kıyı devletleri ve ortakları, boğazdaki seyrüseferi ayrı araçlarla güvence altına almaya çalışıyor. Kanada Dışişleri Bakanı Anita Anand, aralarında Devrim Muhafızları mensuplarının da bulunduğu beş üst düzey İranlı yetkiliyi yaptırım listesine aldı. Ottawa, bu kişilerin askerî, hukuki ve iletişim alanlarındaki faaliyetlerinin boğaz ve çevresindeki seyrüsefer haklarını tehdit ettiğini belirtiyor. Kanada'nın İran yönetmeliği kapsamındaki toplamı böylece 232 kişi ve 260 kuruma çıktı; listedeki kişilerin Kanada'daki varlıkları donduruluyor ve Kanadalıların onlarla işlem yapması yasaklanıyor. Aynı gün BAE Dışişleri Bakanlığı, iki ADNOC gemisine perşembe akşamı düzenlenen saldırıyı İran'ın düşmanca eylemi ve korsanlık olarak tanımladı. ADNOC, devlet ajansı WAM üzerinden saldırıyı doğruladı ancak saldırganı adlandırmadı; olayda yaralanan olmadı. İran suçlamaya yanıt vermedi ve saldırıyı kimin düzenlediğine dair bağımsız doğrulama bulunmuyor. Bir haftadan kısa sürede ADNOC gemilerini hedef alan ikinci olayın yaşanması, boğazdaki ticari geçişin ateşkes metninden önce sahada sınandığını gösteriyor. Kanada'nın yaptırımları siyasi ve ekonomik baskı kurarken, gemilere yönelik saldırılar denizciler ve işletmeciler için doğrudan güvenlik sorunu yaratıyor.[3], [4]
Boğaz üzerindeki baskı neden artıyor?
Hürmüz'deki dar coğrafya, farklı güç araçlarını aynı noktada topluyor. Trump'ın egemenlik iddiası hukuki bir değişiklik yaratmış değil; İran tarafından reddedilen siyasi bir söylem olarak ateşkes görüşmelerinin tonunu sertleştiriyor. Müzakerelerdeki tıkanıklık ise daha somut: taraflar dondurulmuş varlıklar, savaş zararları, abluka ve gemi hareketleri üzerinde uzlaşabilmiş görünmüyor. Kanada, seyrüseferi tehdit ettiğini söylediği beş yetkiliye karşı varlık dondurma ve işlem yasağı uygulayarak bu anlaşmazlığa yaptırım cephesinden girdi. BAE'nin iki gemiye ilişkin suçlaması sahadaki riski büyütüyor, ancak ADNOC saldırganı adlandırmadı ve bağımsız doğrulama yok. Bu ayrım önemli: saldırının gerçekleştiği doğrulanmışken sorumluluğun kime ait olduğu açık değil. Ateşkesin süresi yaklaşırken boğazdaki baskı bu nedenle tek bir olaydan kaynaklanmıyor. Diplomatik takvim daralıyor, ekonomik önlemler genişliyor, ticari gemiler saldırıya uğruyor ve egemenlik söylemi yükseliyor. Aralarında eşgüdüm bulunduğuna dair bilgi yok; gelişmeler farklı aktörlerin aynı takvime verdiği ayrı tepkiler de olabilir. Cuma öğleden sonrasına kadar ateşkesi uzatacak bir anlaşma duyurulmamıştı. Şimdilik Hürmüz, savaşın durup durmayacağını belirleyen pazarlığın ve küresel enerji taşımacılığının ortak dar geçidi olmayı sürdürüyor.[1], [2], [3], [4]
