1974'te kurulan düzen

Antonio Guterres 25 Temmuz'da Şam'a geldi; bir BM Genel Sekreteri'nin Suriye'ye 2009'dan bu yana ilk ziyareti. Golan Tepeleri çevresinde yaşananları “tümüyle kabul edilemez” diye niteledi. Suriye Dışişleri Bakanı Esad eş-Şeybani ise İsrail güçlerinin 2024'te konuşlandığı tampon bölgeden “derhal ve koşulsuz” çekilmesini istedi. Tartışmanın konusu olan bölge yeni değil: BM'nin devriye gezdiği bu şerit, 1974'ten bu yana BM Gözlemci Kuvveti UNDOF tarafından Suriye ile İsrail güçleri arasındaki ateşkesi gözetmek üzere izleniyor.[1]

Bu düzenin dayanıklılığı, ne olduğuna dikkatle bakılınca daha az gizemli görünür. Bir gözlemci kuvvet hattı savunmak yerine izlemek üzere kurulur. Sahayı tutmaz. Hattın aşıldığını belgeler ve bildirir. Böyle bir mimari yalnızca bir koşulda çalışır: hattın iki yakasındaki yönetimlerin de öngörülebilirliği tercih etmesi. Elli iki yıl boyunca sağlanan şey buydu. Yani 1974 düzenlemesinin gücü metnin bağlayıcılığından değil, iki yakadaki idarelerin aynı statükoyu istemesinden geliyordu.[1]

Neden şimdi?

Bugünkü gerilimin en yakın açıklaması güncel ve siyasi: İsrailli yetkililer güney Suriye'de bir güvenlik bölgesini koruma niyetlerini açıkladı ve daha geniş bir bölgesel silahsızlanma çağrısı yaptı; ABD arabuluculuğundaki görüşmelere ve kurulmuş iletişim mekanizmalarına karşın İsrail'in Suriye'deki askerî operasyonları sürdü. Bu, bir döngünün dönmesi değil, bir hükümetin tercih ettiği eşik. Tarihin buradaki katkısı nedeni açıklamak değil, neden şimdi olduğunu açıklamak: 1974 metni değişmedi, hiçbir taraf onu resmen tadil etmedi; değişen, o metnin tarif ettiği zeminin bir yakasını kimin yönettiğiydi. Güçler 2024'te tampon bölgeye girdi.[1]

Alışıldık benzetme buraya tam oturmuyor; farkı açıkça söylemek gerekir. Donmuş bir hattın, taraflardan biri zayıfladığında güçlü komşunun ilerlemesiyle çözüldüğü örnekler vardır; oradaki mekanizma fetihtir ve genellikle metnin reddiyle birlikte gelir. Golan'da olan bu değil: 1974 düzenlemesine itiraz eden bir ardıl devlet ortaya çıkmadı; tersine Şam, bugün aynı düzenlemenin uygulanmasını talep ediyor. Yani metin tarafların ikisi için de geçerli sayılıyor, sahadaki konum ise değişmiş durumda. Bundan çıkan soru şu: bir sınır düzeni, metni yeniden yazılmadan yeni bir muhataba bağlanabilir mi? İzlenecek gösterge, sonraki açıklamalarda bir çekilme takvimi ya da yenilenmiş bir izleme düzeni adlandırılıp adlandırılmadığıdır.[1]