Bitki, kene ve köpekbalığı çalışmaları; beslenme, eşeysiz üreme, çimlenme ve baş biçiminin çevre, yaşam evresi ve yayılmayla birlikte nasıl değiştiğini ortaya koyuyor.
Bilim··Akşam
Besini edinmek ve doğru anda filizlenmek
Yunnan'ın Şangri-La yöresinde yetişen Saxifraga candelabrum, yapışkan salgısıyla küçük böcekleri yakalayan bir alp çiçeği. Olgun bitkilerde ortalama 71 böcek bulundu; bunların çoğu Chironomidae ailesinden sineklerdi. Çiçekleri tozlaştıran daha iri böcekler ise salgıya takılmadı. Salgı bezli tüylerdeki fosfataz etkinliği, avın parçalanabildiğini gösterdi; ¹⁵N ile işaretlenmiş sineklerden gelen azotun bitkide yükselmesi de besinin emildiğini ortaya koydu. Böylece çalışma, yakalama ile beslenme arasındaki zinciri aynı tür üzerinde birleştirdi. Florida'daki Indian River Lagoon'da Ruppia maritima başka bir kaynak fırsatına yanıt verdi. Tatlı su girdisi ve düşen tuzluluk tohumların çimlenmesini belirgin biçimde artırdı. Tür, çevre koşulları elverişsizleştiğinde yazın yüzeyden çekiliyor ve koşullar düzeldiğinde yeniden büyüyor; araştırma ekibinin 2021'de kurduğu fidanlık topluluğu da kendini yenilemeyi sürdürüyor. Dünya deniz çayırı alanlarının tarihsel olarak yaklaşık yüzde 20'sinin yitirildiği bir dönemde bu özellik, türü Indian River Lagoon'un zarar görmüş kesimleri için onarım adayı yaptı. Saha sonucu henüz bir onarım başarısı bildirmiyor; hangi dikim yöntemi ile çevre koşullarının işe yarayacağı doğal ortamda sınanmayı bekliyor. İki bitkide görülen yanıt farklı kaynaklara bağlanıyor: biri hayvansal azotu yakalayıp kullanıyor, diğeri düşük tuzluluğun açtığı kısa dönemde çimleniyor.[1], [3]
Yayılmayla birlikte birden çok kez beliren üreme yolu
Asya uzun boynuzlu kenesi Haemaphysalis longicornis, doğal yayılım alanı olan Asya'nın dışına Okyanusya'ya ve başka bölgelere taşınırken döllenme olmadan yavru üretebilen dişiler öne çıktı. Türün doğal alanı dışında yerleşen toplulukların yalnızca eşeysiz üreyen dişilerden oluşması, bu üreme yolunun tek bireyin bile yeni bir topluluk başlatabilmesine katkı verdiğini düşündürüyor. Genetik çözümleme önce daha yalın bir görünüm sundu: mitokondri ağacı eşeyli ve eşeysiz üremeyle örtüşen iki ana dala ayrıldı ve dünyaya yayılan tek bir eşeysiz soy olasılığını güçlendirdi. Ağırlıklı olarak eşeysiz bireylerin bulunduğu dalda üç erkeğin saptanması bu yorumu değiştirdi. Genom çapındaki tek nükleotit değişkeleri de iki dal arasında gen akışına işaret etti. Araştırmacılar bu iki bulguyu birlikte değerlendirerek eşeysiz üremenin tür içinde birden çok kez ortaya çıkmasının veriye daha uygun olduğu sonucuna vardı. Böylece yayılmayla bağlantılı özellik, geçmişte bir kez kazanılıp bütün dünyaya taşınan tek bir soyun işareti olmaktan çıktı; benzer üreme yolu farklı genetik bağlamlarda yeniden belirmiş görünüyor. Bu sonuç, istilacı başarı için kesin bir neden sıralaması kurmuyor. Çalışma ekibi, eşeysiz üreyebilme yeteneğini yayılmayı kolaylaştıran bir etken olarak yorumluyor; kenenin taşıdığı hastalık etkenleri ve yeni coğrafyalara yerleşmesi de bu biyolojik özelliğin önemini artırıyor. Beslenme ile çimlenme örneklerinde çevresel fırsata verilen bireysel yanıtlar öne çıkarken, kenede nüfusların soy geçmişi ve üreme biçimi birlikte değişiyor.[2]
Yaş ilerledikçe yeniden biçimlenen baş
Sphyrna tiburo türünde yaşla birlikte değişen özellik başın kürek biçimli ön bölümü. Miami Üniversitesi Rosenstiel Okulu ekibinin Florida'nın iki körfezindeki hayvanlarda yaptığı ölçümler, genç erkek ve dişilerin daha sivri başlarla başladığını, olgunlaşma ilerledikçe iki eşeyde de başın yuvarlaklaştığını gösterdi. Değişim dişilerde daha belirgindi. Bu yön, erkeklerin eşeysel olgunluğa ulaştığında sivri baş geliştirdiği yolundaki önceki açıklamayla uyuşmadı. Araştırmacılar baş biçimini beslenmeyle birlikte ele aldı; iki körfez farklı besin ağları gösterse de her körfez içinde erkekler ile dişiler birçok yerel besin kaynağını paylaştı. Bulgular, eşeyler arasındaki baş ayrımını beslenme farkına bağlayan açıklamaya destek vermedi. Sivri biçimin işlevi açık kalıyor. Ekip, genç ve küçük köpekbalıklarında yüzmeye katkı sağlayabileceğini, dişiler büyüyüp üreme ve gebelik için daha geniş gövdelere ulaştıkça bu yararın azalabileceğini öne sürüyor; yüzme başarımı ile embriyo gelişimi üzerine çalışmalar bu olasılığı aydınlatabilir. Dört gelişme yan yana geldiğinde canlı değişiminin tek bir ölçeğe sığmadığı görülüyor. Saxifraga avdan azot alıyor, Ruppia tuzluluk düşünce çimleniyor, kene eşeysiz üreme yolunu farklı soy bağlamlarında kazanıyor, köpekbalığının başı bireyin yaşamı boyunca yeniden biçimleniyor. Kene bulgusu evrimsel kökenleri izlerken köpekbalığı bulgusu gelişimi, iki bitki bulgusu ise besin ve çevre koşullarına verilen işlevsel yanıtları anlatıyor. Ortak gündem, değişimin doğrudan beslenme, üreme, çimlenme ve beden biçiminde gözlenebilmesi.[1], [2], [3], [4]
İlgili köşe yazıları
Bu gündem hakkında daha fazla bilgi için ilgili köşe yazılarını okuyabilirsiniz.
