Dört misyon, aynı çağrı

Zambiya'nın 13 Ağustos genel seçimini izleyen dört uluslararası misyonun başkanları cumartesi günü Lusaka'da ilk değerlendirmelerini sundu. SADC, Afrika Birliği-COMESA, ICGLR ve ECF misyonları seçim öncesi ortamı, oy günü işleyişini, sayımı ve seçim sonrası ilk günleri ayrı ayrı anlattı. Dördü de aynı çağrıda buluştu: taraflar sakin kalsın, Zambiya Seçim Komisyonu sayımı tamamlasın.[1]

Bu değerlendirmelerin taşıyabileceği ağırlık, misyonların ne kadarını görebildiğine bağlı. SADC misyonu on üye ülkeden 106 gözlemci görevlendirdi ve oy günü kurulan 13.529 sandık merkezinin 277'sini izleyebildi; bunların 275'inde ortamı sakin buldu. Ortak Afrika Birliği-COMESA misyonu 27 Afrika ülkesinden 93 gözlemciyle sekiz ilde 740 merkeze ulaştı. Gözlem, ülke geneline yayılmış bir örneklem sunar; sandık sandık bir denetimin yerini tutmaz.[1]

Tavsiyeler kime yöneltildi?

SADC misyonu, siyasi partilerin yönetimi ve finansmanını düzenleyen ayrı bir yasanın bulunmamasını, seçim reformlarının zamanlamasını, yeni karma orantılı temsil düzeninin bazı yönlerini ve basın özgürlüğünü ele alınması gereken başlıklar arasında saydı. En açık rahatsızlığını ise 14 Ağustos'ta sayımın ve sonuç açıklamasının geçici olarak durdurulmasının yarattığı belirsizlik için dile getirdi.[1]

Bu başlıkların her biri başka bir adrese yazılıyor: yasa çıkarma yetkisi parlamentoda, sonuçların sandık düzeyinde yayımlanması ve sandıkların koruma zinciri komisyonda, şiddet soruşturması ise güvenlik ve yargı kurumlarında. Muhalefet lideri Brian Mundubile de partisinin paralel sayımına dayanarak zaferini ilan ederken komisyondan sonuçları sandık ve seçim bölgesi düzeyinde açıklamasını istemişti. Yani cumartesi günkü metinler sürecin dışarıdan bir anlatımını ekliyor; kararı verecek kurumlar bir gün öncesiyle aynı. Bunun tersi de mümkün: misyonların arkasındaki bölgesel örgütler siyasi organları üzerinden devreye girerse, aynı metinler daha güçlü bir aracın ilk adımı sayılabilir.[1], [3]

Sayı nerede duruyor?

Komisyonun açıkladığı ikinci grup cumhurbaşkanlığı sonuçlarında 226 seçim bölgesinin 27'si tamamlanmıştı: Hakainde Hichilema 243.509, Brian Mundubile 161.883 oy almıştı. Kalan 199 bölgenin sayımı sürerken komisyon kamuoyundan yalnızca resmî duyurulara güvenmesini istedi; nihai ilanın 17 Ağustos'a kadar yapılması bekleniyor. İkinci grubun duyurulduğu salonda parti temsilcileri ve SADC gözlemcileri de hazırdı.[2]

Bu tablo, temmuzda BM İnsan Hakları Yüksek Komiseri'nin yeniden seçilmesini yazarken vardığım sonuca benziyor: çok taraflı bir karar meşruiyet üretir, uygulamayı zorlayacak yetkiyi ise başka bir yerden alması gerekir ('144'e karşı 10 ve bir kurumun dayanıklılığı', 25 Temmuz 2026). Zambiya'da izlenecek işaret dar ve somut: komisyon nihai ilana kadar sonuçları sandık ve seçim bölgesi düzeyinde yayımlarsa, gözlemcilerin şeffaflık tavsiyesi bu konuda adım atabilecek tek kurum tarafından karşılanmış olur; yayımlamazsa tavsiye yazılı bir öneri olarak kalır.[2], [4]