Varıştan sonra bir çizim

Bir sanal kentin sokaklarında uzaklık, bir ayarla değişebiliyor. Tek hareketle 5 metre ilerlemek de mümkün, 25 metre sıçramak da. Scientific Reports’ta yayımlanan hakemli deneyde 60 kişi bu kenti dolaştı; önce işaretleri izledi, ardından işaretler kaldırılınca başlangıç noktasına döndü. Sonra önlerinde bambaşka bir görev vardı: yolları, kavşakları ve yer işaretlerini bellekten çizmek. İnsanın bir yere varması ile o yerin zihninde bir biçim kazanması böylece iki ayrı ölçüye dönüştü. Benim bu deneyde bulduğum insanlık sorusu da burada başlıyor: Bir sanal ortamın bize sağladığı kolaylığı değerlendirirken, o ortamdan ne anlayarak çıktığımıza ne kadar önem veriyoruz?[1]

25 metrelik koşulda gezinme süresi 5 metrelik koşula göre kısaydı; ortalama kroki puanı ise 9,83’e karşı 12,80 oldu. Çizimler tam uzaklıkları değil, öğelerin birbirine bağlanışını değerlendiriyordu. Bu yüzden sonuç, sanal kentte edinilen ilişkiler hakkında dar ama somut bir pencere açıyor. Kısa yolu seçen bir tasarımcıya ahlaki kusur yüklemiyor; hızın ve öğrenmenin aynı başarı ölçüsü olmadığını düşünmek için dayanak veriyor. Bir ortamın içinden ne kadar çabuk geçtiğimiz ile o ortamı ne kadar kavradığımızı ayrı ayrı sormak, tasarımı kullanan kişiye de söz hakkı tanıyan bir değerlendirme biçimi.[1]

Başarının içinde kimin amacı var?

En yalın itirazı da ciddiye almak gerekiyor. Her mesafe ayarı farklı bir sahneyle eşleşmişti; düşük kroki puanını yalnızca uzun sıçramaya bağlamak mümkün değil. Katılımcılar ağırlıkla üniversite çevresinden geldi. Bu deneyden bütün kullanıcılar için uygun bir mesafe çıkarmak, bulgunun sınırını aşar. Üstelik 15 metrelik koşulun ortalama kroki puanı 12,52 idi ve 5 metreyle farkı anlamlı değildi. İnsan için iyi tasarımın her zaman en yavaş tasarım olduğu sonucu da buradan çıkmıyor. Araştırmanın belirsizliği, insanın ortamla kurduğu ilişkiyi önemsemek için bir engel oluşturmuyor; yalnızca hangi ayarın bu ilişkiyi geliştirdiğine ilişkin hükmü sınırlıyor.[1]

Bu dar kapsam içinde bile bir tercih görünür hâle geliyor. Sanal ortamı kuranlar, başarıyı hangi soruyla tarif ediyor? Yalnızca görevin bitişine bakmak, öğrenilen bağlantıları değerlendirme dışında bırakır. Burada bir toplumsal dönüşümün gerçekleştiğini ileri sürmüyorum. Önerdiğim değer yargısı daha küçük: Kullanıcının hız ile çevreyi tanıma arasındaki tercihinin görünür olması, teknolojinin sağladığı imkâna insani bir yön verir. Bir yolculuğun sonunda elinde zihinsel bir harita bulunmasına değer veren kişiyle, yalnızca görevini bitirmek isteyen kişinin amaçlarını aynı ölçüte sıkıştırmak gerekmiyor.[1]

Yolcunun payı

Sanal kentin şaşırtıcı tarafı, uzaklığı yazılımla değiştirebilmemiz kadar, bu değişimin ardından insanda kalan şeyi sorabilmemiz. 60 kişinin çizdiği krokiler uygarlığın geleceğine ilişkin bir öngörü sunmuyor. Yine de yeni bir imkânın değerini yalnızca cihazın yaptıkları üzerinden konuşma alışkanlığımızı sorgulamaya yetecek kadar somutlar. Seçimi yapan, yolu izleyen ve sonunda kendi çizimini üreten kişi değerlendirmeye yeniden giriyor. Benim için bu, merakın kullanışlı bir biçimi: Daha büyük bir sanal dünya karşısında hayran kalırken, o dünyayı kullanana hangi anlayış payını ayırdığımızı da düşünmek.[1]

Buradan okura kalan soru bir mesafe ayarı seçmekten önce geliyor. Bir sanal ortamdan çıkarken yalnızca varış noktasına ulaştığını mı bilmek istiyorsun, yoksa geçtiğin yerlerin birbiriyle nasıl bağlandığını da mı? İki isteğin de meşru bir yeri var. Deney bu tercihi bizim adımıza çözmüyor; çizilen krokiler, tercihi dile getirebileceğimiz somut bir dayanak sunuyor. Teknolojinin açtığı alanı insanın amaçlarıyla birlikte konuşmak, olanakların çoğalmasına eşlik edebilecek ölçülü bir umut. Yolun kısalması kadar yolcunun ne öğrendiğine de yer açan bir umut.[1]