Isıyı yarına ayırmak
Isıyı saklamak, zamanı kullanmanın küçük bir biçimi. Bir madde erirken aldığı enerjinin bir bölümünü katılaşırken geri verir; böylece enerjiyle karşılaşma anı ile ondan yararlanma anı birbirinden ayrılabilir. Scientific Reports’ta yayımlanan hakemli bir deney, yaklaşık 28 derecede eriyen oktadekanı küçük kapsüllere yerleştirip bu kapsülleri gözenekli kaplamalar ve grafenle bir araya getirdi. Burada ilgimi çeken, geleceğin şehirlerine ilişkin bir vaat değil. Çok daha somut bir imkân: Isıyı bir malzemenin içinde bekletirken onun içeriye ve dışarıya geçişini de değiştirebilmek. Henüz bir cihazın içinde sınanmamış bu küçük örnek, bekletmenin de tasarlanabilen bir özellik olduğunu gösteriyor.[1]
Çinko içeren ZIF-8 kaplamalı kompozitin ısı iletkenliği, grafensiz ve kaplamasız karşılaştırma malzemesinin yaklaşık 3,4 katıydı. Fakat bu sayı, aynı kütleye 3,4 kat enerji sığdırıldığı anlamına gelmiyor. Kompozitin gram başına erime gizli ısısı 158,5 joule, saf oktadekanınki 235,4 joule idi. Isının geçişini kolaylaştıran düzen, toplam kütle içinde enerji depolayan maddenin payını da azaltıyordu. Bana göre bulgunun hayranlık uyandıran tarafı tam burada: Malzeme tek bir üstünlük sayısına sığmıyor. Daha iyi iletim ile daha büyük kapasite, aynı örneğin içinde ayrı ayrı konuşulması gereken iki özellik hâline geliyor.[1]
Malzeme ile hayat arasındaki adımlar
Buna yöneltilebilecek en sade itiraz güçlü: Küçük bir laboratuvar örneğinde iki malzeme özelliğini ölçmek, insanların enerjiyi kullanma biçimini değiştirmiş olmak değildir. Çalışmada bir odanın sıcaklığı düzenlenmedi; tamamlanmış bir sistemin dolum ve boşaltım gücü gösterilmedi. Bin ısıl çevrimin ardından başlangıç erime gizli ısısının yüzde 98,2’sinin korunması dayanıklılık hakkında değerli bir ölçüm. Yine de bu, nemli bir ortamda yıllarca kullanımın veya ucuz üretimin doğrulanması sayılmaz. Bu sınırı koruduğumuzda merak küçülmüyor. Merakın yönü belirginleşiyor: Bir malzemenin yapabildiği şey ile insanların ondan yararlanabildiği şey arasında hâlâ hangi adımlar var?[1]
Benim çıkarımım bir uygulama öngörüsü değil, değerlendirmeye ilişkin bir tercih. Böyle bir malzemenin insan hayatında yer bulmasını konuşacaksak, ısının ne kadarının saklandığını, ne hızla alınıp verildiğini ve ne kadar malzeme gerektirdiğini birlikte sormaya değer. Bu soruları yalnızca en parlak sayının gerisine saklamak, araştırmanın önümüze koyduğu asıl zenginliği yitirir. Kimin hangi koşulda kullanacağı, bakımını kimin üstleneceği ve maliyeti kimin karşılayacağı da benim bu olasılığı değerlendirirken görünür tutmak istediğim sorular. Makale bunların yanıtını vermiyor. Yanıtların laboratuvar ölçümünden kendiliğinden çıkmayacağını kabul etmek, olanağa insanın kararını da katmak demek.[1]
Küçük olanağın geleceği
Kapsülün içindeki oktadekan ile dışındaki kaplama arasında bir polimer duvar bulunuyor. Araştırmacılar, gözledikleri kristalleşme farkını tek bir moleküler açıklamayla kesinleştirmiyor; iki kaplamanın kalınlıkları ve hazırlanma koşulları da farklı. Maddenin davranışını değiştirebilmek ile bunun bütün nedenlerini ayırabilmek arasında bile bir mesafe var. Bu ayrıntı benim için şiiri bozan bir dipnot değil. Bilmenin nasıl büyüdüğüne dair hikâyenin kendisi: Bir özellik ölçülebilir hâle geliyor, ardından hangi düzenin onu yarattığını daha iyi ayıracak deneylere ihtiyaç duyuyoruz. Hayranlık burada son sözü söylemekten değil, soruyu biraz daha kesin sorabilmekten doğuyor.[1]
Durup bir düşün: Isıyı saklayan bu örnekte geleceğe uzanan şey, bin çevrimin sonunda korunan ısı depolama kapasitesinden ibaret değil. O sonucu hangi amaç için değerli bulacağımıza ilişkin karar da henüz önümüzde. Benim burada savunduğum umut, her yeni malzemenin büyük bir dönüşüm getireceğine inanmak değil; küçük ve gerçek bir olanağı, ihtiyacını tarif eden insanların sorularıyla birlikte büyütebilmek. Isıyı bekletebilen bir maddeyi öğrendikçe, ondan ne beklediğimizi de açıkça söyleyebiliriz. Senin için önemli olan hangi anda, ne kadar ısıya ulaşabilmek? Bu sorunun yanıtında ölçüm kadar hayatın düzeni de söz sahibi.[1]