Bir çubuk, farklı tutuşlar

Goffin kakadularının önünde küçük bir yiyecek ve ona ulaşmayı sağlayan bir çubuk var. Kuşlardan biri aracı gagası ve diliyle kavrıyor, bir başkası ayağını kullanıyor, bir diğeri girişten destek alıyor. Avusturya’daki Goffin Laboratuvarı’nda yapılan hakemli deneyde başlangıç görevine 11 yetişkin kuş katıldı. Dengeli çubukla yerleşen bu farklı teknikler arasında tamamlama süresi bakımından anlamlı bir fark bulunmadı. Aynı hedefe ulaşan hareketlerin çeşitliliği, öykünün ilk şaşırtıcı yanı.[1]

Bu çeşitliliği ciddiye almak, başka bir zihni tanırken kendimize ayırdığımız yeri biraz değiştirmeyi gerektiriyor. İnsan eline en çok benzeyen hareketi ararsak, ayağın veya gaganın sunduğu olanakları gözden kaçırabiliriz. Benim için buradaki davet, zekâyı bedenin dünyayla kurduğu farklı ilişkiler üzerinden düşünmek. Çalışmanın gözlediği hareketler bu yoruma somut bir dayanak veriyor; kuşların iç dünyasının bize bütünüyle açıldığı anlamına gelmiyor.[1]

Ağırlık değişince

Sonra araç değişiyor. Ağır uçlu deneydeki 10 kuş, ağırlığı eşit dağılmayan çubuğu yatay ya da dikey yarığa yerleştiriyor. Başlangıçtaki giriş desteği de ortadan kalkıyor. Kuşların 5’i teknik değiştiriyor; teknik veya ağırlıkla ilgili kullanım biçiminden en az birini değiştirenlerin sayısı 8. Girişte sabitleme kullananlar yeni koşula uyum sağlıyor. Başka kuşlar ise işlemeye devam eden yöntemlerini koruyor. Değişim de devamlılık da aynı deneyin içinde yer buluyor.[1]

Buradan çıkardığım sonuç, tek bir davranışı bütün bireyler için başarı ölçüsüne çevirmekte dikkatli olmamız gerektiği. Eski tutuşun sürmesi, hayvanın yeni bir çözüm bulamadığı anlamına gelmeyebilir; çözülmesi gereken sorun o tutuş için zaten çözülmüş olabilir. Bunun yanında geçmiş deneyim, fiziksel kapasite ve güdülenme de farkları açıklayabilir. Bu seçenekler, kuşların her hareketini yeni bir düşüncenin işareti saymamızı engelliyor. Yine de bireyin hangi olanakla karşılaştığını sormak, yalnızca ortak hedefe varıp varmadığına bakmaktan daha zengin bir anlayış sağlıyor.[1]

Öteki zihin için yer

Kuşlar esaret altında yetişmişti ve daha önce araç kullanmıştı. Bu küçük grup, doğadaki bütün Goffin kakadularının davranışını temsil etmiyor. Deney, kuşların insanlara benzer fizik kavramları kurduğunu da kanıtlamıyor. Ağır çubuğu çevirebilmek ile ağırlık hakkında insanın kurduğu açıklamayı kurmak arasında açık bir soru duruyor. Bu sınır, gözlenen uyarlamaların kendisini ortadan kaldırmıyor; onlara verdiğimiz anlamı dikkatle kurmamızı gerektiriyor.[1]

Kakaduların bize sunduğu düşünme alanı burada açılıyor: başka bir canlının yeteneğini, bize benzerliğinin derecesiyle sınırlamadan tanımak. Gaga, dil ve ayak aynı dünyada farklı yollar buluyor. Bu bulguları bir zekâ merdivenine yerleştirmek yerine, bireyin bedenini ve geçmişini hesaba katan bir dikkat geliştirebiliriz. Bence bilimsel merakın insana kattığı şeylerden biri de bu dikkat. Bir çubuğu tutmanın çeşitli yollarına bakarken, dünyayı paylaşan zihinlere ayırdığımız alanı da genişletiyoruz.[1]