Küçük deneyin açtığı pencere

Ekranda hareket eden noktalar, renkli bir halka, sonunda bir yudum meyve suyu. Nature Neuroscience’ta yayımlanan deneyin sahnesi bu kadar küçük: iki rhesus maymunu, hareketin yönüyle o seçimin getireceği ödülü birlikte tartıyor. Araştırmacılar görsel hareketle ilişkili MT alanını ve dorsolateral prefrontal korteksi dinliyor. Her iki bölgede de hem hareketin hem ödülün bilgisi bulunuyor. Sonra topluluğun düzenine bakınca bir ayrım beliriyor: bu iki bilgi MT’de daha ayrışmış, prefrontal bölgede daha iç içe duruyor. Bana bu bulgunun açtığı pencere, zihnin haritasına bir renk daha eklemekten daha ilginç geliyor. Aynı içerik, farklı ilişkiler içinde başka bir iş görebiliyor.[1]

Bu ayrım, elektriksel mikro-uyarımla sınanıyor. MT uyarıldığında seçimler daha sürekli biçimde kayıyor; prefrontal uyarımda iki yönün öne çıktığı farklı bir dağılım görülüyor. Prefrontal etkinin ödülün konumuna bağımlılığı da ayrılıyor. Böylece gözlenen bilgi düzeni, müdahalenin davranışa nasıl yansıyacağını anlamaya yardım ediyor. Deneyin sınırları sahnenin içinde kalıyor: iki hayvan, belirli bir görsel görev, belirli bir ödül düzeni. Buradan insan bilincinin açıklamasına sıçramak için hiçbir kestirme yol yok. Beni durduran, daha dar ve daha verimli soru: bir düşüncenin oluşumunu hayal ederken ilişkilerine ne kadar yer açıyorum?[1]

Haritaya bir fiil eklemek

Bir beyin çizimine bakarken sınırları belirgin bölgeleri seviyorum; resim, karmaşık bir organın önünde tutunacak bir yer veriyor. Bu deneyden aldığım yorum ise o sınırların yanına bir fiil koymak: düzenlemek. Bir yerde bilginin bulunmasıyla o bilginin bir seçime katılma biçimi arasındaki mesafe görünür oluyor. Bunu kişinin kimliği hakkında bir biyolojik hüküm olarak almıyorum. Kendi hayalim için bir düzeltme sayıyorum: iç dünyayı küçük, bağımsız kutularla tasarlamak yerine, birlikte değişebilen ilişkileri de düşünmek. Merakın yönü böylece “hangi bölge?” sorusundan, “hangi ilişki içinde?” sorusuna genişliyor.[1]

Bu yorumun mütevazı bir karşılığı var. Deneydeki ayrımın başka görevlere ne ölçüde taşındığı açık değil; makale, MT’nin başka koşullarda farklı bütünleştirme özellikleri gösterebildiğini de tartışıyor. Dolayısıyla ilişkileri önemsemek, yeni bir tek-cümlelik insan tanımı üretmeyi gerektirmiyor. Benim için asıl kazanç, tanım koyma acelemizin biraz yavaşlaması. İnsan zihnine ilişkin bir görüntü karşısında hayranlık duymakla, o görüntüden bir kişinin bütün hikâyesini çıkarmak arasında geniş bir alan var. Bilimin sunduğu küçük ayrıntı, o alanı merakla doldurmaya izin veriyor.[1]

Biraz daha bakmak

Buradan seçtiğim insan ölçeğindeki mesele, bir beyin görüntüsünü nasıl seyredeceğim. Renklerin kesinliğiyle yetinirsem, resmin kolay anlatılan kısmında kalırım. İçindeki etkinliğin nasıl düzenlendiğini de sorarsam, açıklamanın henüz açılmamış tarafına dikkat vermiş olurum. Bu iki okuma biçimi bir gelecek tahmini değil; bugün aynı şeklin karşısında yapabileceğim iki seçim. İkincisini, insanı tek bir bölgenin etiketiyle anlatmaya daha az hevesli kıldığı için değerli buluyorum. Deney kimseye nasıl yaşaması gerektiğini söylemiyor. Bu değeri, bulgunun yanına kendi sorumluluğumla koyuyorum.[1]

Böyle bir dikkat, hayreti küçültmüyor. İki hayvanın sınırlı bir görevdeki seçimlerinden, bilginin birlikte durma biçiminin davranışla ilişkisine kadar uzanan somut bir bağ kurulmuş olması yeterince şaşırtıcı. Bütün zihni açıkladığımızı düşünmeden de o bağa bakabiliriz. Ben oradan, kendimi daha kolay tarif eden bir cümleyle dönmüyorum; kendi düşünceme daha uzun bakma isteğiyle dönüyorum. O şeklin renkleri senin de gözünün önünde. Aralarında hangi ilişkilerin kurulabildiğini sormak için biraz daha kalabilirsin.[1]