Bir milyar nesneyle açılan kapı

Euclid’in yeni veri yayınında bir milyardan fazla gökcismi var. Bu büyüklük ilk bakışta merakı sayılara boğabilir. Beni durduran ayrıntı ise yaklaşık 15.000 güçlü kütleçekim merceği adayının belirlenmesinde binlerce gönüllünün de çalışmış olması. Gökadaların ışıkta bıraktığı eğrilik, bir uzmanlık sorusu olduğu kadar ortak bir bakma işine de dönüşmüş. Buradan çıkardığım anlam, herkesin aynı işi yapabildiği değil; bilimsel merakın farklı emek biçimlerine yer açabildiği. Yeni yayının insanî ölçeğini bu somut katılımda buluyorum.[1]

ESA’nın 12 Kasım’da açtığı DR1-Foundation, yaklaşık 13 aylık gözlemlerden görüntüler, kataloglar ve tayflar sunuyor. Verilerin ortak erişime açılması bence bilimsel bir seçimi görünür kılıyor: Gözlem emeğinin ürününü başkalarının da soru kurabileceği bir zemine dönüştürmek. Bu, karanlık maddenin ne olduğunun açıklanması değil. Henüz aday olan mercekleri kesin keşif saymak da yanlış. Sorunun açık kalmasını, ortak gözlem temelinin değerli bir yanı olarak görüyorum. Başkalarının bakmasına izin veren bir yayın, tamamlanmış yanıt kadar araştırılabilir belirsizliği de paylaşır.[1]

Erişim ile yetkinlik arasındaki mesafe

Yaklaşık 1,7 milyon gigabaytlık veri, erişim sözcüğünün ne kadar maddi bir tarafı olduğunu hatırlatıyor. Bir kapının açık olması, herkesin o kapıdan aynı araçlarla geçebildiği anlamına gelmez. Bu benzetmeyi bir eşitsizlik ölçümü olarak sunmuyorum; veri hacmi tek başına kimlerin dışarıda kaldığını söylemez. Benim savunduğum tutum, veriyi açmayı başlangıç saymak. Gönüllülerin Space Warps üzerinden yaptığı çalışma bu düşünceye somut bir dayanak veriyor: Katılımın biçimi, dev katalogları tek başına çözmek zorunda olmakla sınırlı kalmayabilir.[1]

Böyle bir katkıyı uzmanlığın yerine koymak istemem. Aynı teleskobun benzer seçim yaklaşımıyla sunduğu mercek adaylarını karşılaştırmak, sınıflandırmanın ötesinde bilimsel çalışma gerektiriyor. Gönüllünün bakışıyla araştırmacının çözümlemesini birbirine rakip saymak yerine, ortak sorunun farklı sorumlulukları olarak düşünmeyi öneriyorum. Aday sözcüğünü korumak burada küçük bir dürüstlük biçimi. Bir görüntüde ilginç bir şekil görmek, onun ne olduğunu bütün belirsizlikleriyle belirlemekle aynı iş değil. Merakın paylaşılması, sonuç hakkında daha az dikkatli olmayı gerektirmiyor.[1]

Ortak gökyüzüne bir soru daha

Bu yayından çıkardığım insani seçim, bilimi yalnızca bitmiş keşiflerin seyredildiği bir yer olarak görmemek. Bir milyarlık katalog, içindeki her nesnenin öyküsünün tamamlandığını söylemiyor. Gönüllülerin katkısı da ortak soruya katılmanın tek biçiminin hazır bir yanıtı tüketmek olmadığını gösteren dar ama gerçek bir örnek. Böyle bir örneği bütün toplumun değiştiğine ilişkin büyük bir iddiaya dönüştürmeye gerek yok. Ben, neyi bildiğimizi ve neyi hâlâ aday saydığımızı birlikte söyleyen bu katılım anlayışını savunuyorum.[1]

Euclid’in gökyüzü bize hazır bir toplumsal düzen önermiyor. Verilerden böyle bir sonuç çıkmaz. Fakat açılan gözlem temeli ve ona emek veren gönüllüler, neyi değerli bulacağımıza ilişkin bir tercih bırakıyor: Yalnızca sonuçların büyüklüğüne hayran olmak mı, sorunun başkalarına açılmasını da önemsemek mi? Ben ikincisini seçiyorum. Evrenin ölçeğini anlamaya çalışırken, insanın payına düşen iş bazen küçük bir ayrımı dikkatle görmek ve o ayrımın henüz bir yanıt olmadığını kabul etmek olabilir.[1]