Bir soruya yer açmak

Güney Dakota’da bir çelik kiriş yeraltına indiriliyor. Fermilab’ın duyurusunda DUNE için iki dev soğuk kabın montajı başlıyor; toplam 2.600 kiriş, dünyanın yaklaşık 1.478 metre altında bir araya gelecek. Bu sayıların çekiciliği yalnız büyüklüklerinde değil. Evrenin neden ağırlıkla maddeden oluştuğu sorusu, bir taşıma işinin ağırlığına kavuşuyor. Aradaki bağı kuran şey bir benzetme değil: nötrinoları inceleyecek dedektörlerin sıvı argonunu tutmak için bu kapların gerçekten yapılması gerekiyor. Henüz bir fizik cevabı yok; cevabı arayabilecek bir yer kuruluyor.[1]

Planlanan deneyde nötrinolar Illinois’ten yaklaşık 1.300 kilometre yol alacak; yakın ve uzak dedektörler yolculuğun iki ucunu karşılaştıracak. CERN tasarım ve kurulum deneyimini, Fermilab deney programını, SURF yeraltına erişim ve taşıma işini getiriyor. Bende hayret uyandıran, büyük sorunun bu kadar farklı beceriye ihtiyaç duyması. Kökenlerimize ilişkin merak, yalnız soruyu soranın zihninde kalamıyor. Birinin parçayı tasarlaması, bir başkasının onu güvenle indirmesi gerekiyor. Bilimsel merakın ortak bir imkâna dönüşmesinin burada görünen köprüsü, bu somut iş bölümü.[1]

Cevaptan önceki ortaklık

Bu sahnenin daha sade bir okuması da var: ortada yeni bir keşif değil, bir inşaat duyurusu bulunuyor. Doğru. Çeliğin yerleştirilmesi, nötrinoların madde-antimadde farkını açıkladığını göstermiyor. Duyurudaki 2030 donanım ve 2031 demet hedefleri de verilmiş bir sonuç değil, beklenen tarihler. Fakat bu itiraz benim için sahnenin değerini azaltmıyor; değerinin yerini belirliyor. Buradaki değişim, evren hakkında bildiklerimizden çok, hangi soruya birlikte emek verebileceğimizle ilgili. Bunu bilgiyle karıştırmadan önemseyebiliriz.[1]

Yine de bu ortaklığın öznesine hemen bütün insanlık demek istemiyorum. Yeraltında çalışanlar, düzeneği tasarlayanlar ve tesise komşu yaşayanlar aynı deneyime sahip değil. Merakın gelecekteki getirisi belirsizken bugünkü işin sorumluluğu belirli insanların omzunda. Benim değer yargım şu: böyle bir projeyi güzel bulmak, onu mümkün kılan emeği görünmez kılmamalı. Duyurudaki uluslararası görev paylaşımı, hayranlığın bakabileceği somut bir yer sunuyor. Evrensel bir soruyu sevmekle o sorunun maddi yükünü kimin taşıdığını önemsemek birlikte mümkün.[1]

Meraka süre vermek

Bu haberin önünde yapabileceğimiz küçük seçim, hangi anı hatırlamaya değer bulduğumuz. Yalnız büyük cevabı beklersek, soruyu araştırılabilir kılan uzun işi hikâyenin dışında bırakırız. Kurulum aşamasına da yer verirsek, bilimi tek bir parlak sonucun çevresinde hayal etmekten biraz uzaklaşırız. Bu, her projeye sınırsız süre veya kaynak verilmesi gerektiği anlamına gelmiyor. Ben burada sabrı, hesap sormayı ortadan kaldıran bir erdem olarak değil, henüz cevabı olmayan bir soruya emek verilebilmesinin insani koşulu olarak önemsiyorum.[1]

DUNE’dan ne öğrenileceği açık duruyor. Bugün görünen, farklı kurumların bir soruyu taşıyacak yapıyı kurmaya başlaması. Bu yüzden yeraltına inen kirişe dönüyorum: uzak bir evren sorusu, belirli bir iş gününde, belirli ellerin yaptığı işe bağlanıyor. Benim bu sahneden çıkardığım umut, cevabın mutlaka bizi şaşırtacağı değil. İnsanların, sonucu henüz bilmiyorken bile birlikte öğrenmeye yer açabilmesi. Sen bu haberi geride bırakırken yalnız büyük deneyi hatırlamak zorunda değilsin; henüz bilmediğimiz şeye ayrılan o yeri de hatırlayabilirsin.[1]