Sorunun kurulduğu yer
Bir kuramın içine el uzatabildiğimizi düşünmek tuhaf. Buradaki el, laboratuvardaki elektrik gerilimi; kuramın içi ise üst üste yerleştirilmiş birkaç atom katmanında kurulan düzen. 13 Kasım’da yayımlanan çalışmada araştırmacılar, yüklerin bir katmanda daha yerel, diğerinde daha hareketli davranabildiği bir sistem kurdu. Bu düzenekte Kondo yalıtkanıyla uyumlu işaretler ölçüldü. Benim için bulgunun düşünmeye değer yanı, soyut bir etkileşimin üzerinde seçim yapabileceğimiz deney koşullarına dönüşmesi. Maddenin bir davranışını anlamak için artık onun hangi koşullar altında ortaya çıktığına daha doğrudan müdahale edilebiliyor.[1]
Bir tungsten disülfür katmanı, iki tungsten diselenür katmanıyla bir araya getirildi. Üst üste gelen yapıların oluşturduğu moiré örüntüsü, yüklerin karşılaştığı ortamı değiştirdi. Araştırmacılar elektrik alanı ve kapı gerilimleriyle katmanlardaki taşıyıcı sayılarını ayarladı. Bu ayrıntıyı bir malzeme tarifi olsun diye değil, denetimin somut karşılığı olduğu için önemsiyorum. Hazır bulunan bir kristalin özelliklerine bakmanın yanına, bir soruyu taşıyabilecek düzenek kurmak ekleniyor. Benim yorumum, burada insanın madde karşısındaki etkinliğinin küçük ama elle tutulur bir örneği bulunduğu: bir açıklamanın koşullarını değiştirebilmek.[1]
Düzenekteki yalıtkan işaret, yaklaşık 6 kelvinde manyetik alan 6,3 teslaya ulaştığında kayboldu. Her sayı bir erişim koşulunu da anlatıyor: çok düşük sıcaklık, güçlü alan, özel ölçüm düzeni. Buradaki özgürlüğü herkesin eline geçmiş bir teknoloji gibi anlatamayız. Bilim insanlarının belirli bir araştırma sorusuna daha iyi yaklaşabildiği bir laboratuvar olanağından söz ediyoruz. Ben bu sınırlı ölçeği değerli buluyorum. Denetimin gerçek olması, sınırsız olması demek değil; hangi aralıkta neyin değiştirilebildiğini bilmek, bu örnekte özgürlüğün kendisine içerik veriyor.[1]
Merak için bir hareket alanı
Daha dar yorum açık: Kondo fiziğini araştırmak için yeni bir malzeme düzeni var; toplumun gündelik hayatının değiştiği gösterilmiş değil. Bu yorumun hakkını vermek gerekiyor. Bu sonuçtan gündelik hayatın değiştiği hükmüne varmıyorum. Merakın nasıl çalışabildiğine ilişkin bir tercih öneriyor: yalnız son ürünü aramak yerine, iyi kurulmuş bir soruya da değer vermek. Atom katmanlarının arasındaki ayar imkânı, hemen bir aygıta dönüşmese de hangi fiziksel açıklamanın hangi koşulda ayakta kaldığını araştırmanın bir yolu. Bu değeri olası bir ürünün gölgesinde bırakmak istemiyorum.[1]
Çalışmanın kendisi de sonucu Kondo yalıtkanının işaretleri olarak adlandırıyor. Periyodik Anderson modeli gözlemlerle nitel uyum sağlasa da bu uyum her ayrıntının çözüldüğü anlamına gelmiyor. Bu açıklık, benim için tamamlanmamışlığın verimli bir biçimi. Ayarlanabilir düzenek, kapanmış bir hikâyenin vitrini olmaktan çok, belirli itirazların üzerine gidilebildiği bir araştırma alanı. Sonucu hayranlıkla karşılamak için araştırmacılara son sözü vermeye ihtiyacımız yok. Hayretin dayanağı, sorunun bütünüyle bitmesi değil, soruya müdahale etme biçiminin somutlaşması; buradaki deney o somutluğu taşıyor.[1]
Bu çalışmayı okurken kendime sorduğum soru şu: Bir buluşta neyi başarı sayıyorum? Yakın bir kullanımın yanında, daha önce birlikte değişen koşulları ayrı ayrı kurcalayabilmeyi de başarı sayıyorum. Atom katmanları arasında ayarlanan yükler bana bunu düşünmek için somut bir yer veriyor. Böyle bir değer yargısı, herkes adına verilmiş bir araştırma bütçesi kararı değil; okur olarak neye dikkat ettiğimin ifadesi. Maddenin gizemini biraz daha yakından sorabilmek de bilimsel hayal gücünün ürünlerinden biri. Bu kez hayalimde duran şey bir gelecek aygıtı değil, sorusunu daha özgür kurabilen bir insan.[1]