İyileşmenin içindeki borçlu
Avustralya’da tüketici güveni bir haftada 3,5 puan arttı. Konut kredisi ödeyenler de toparlanmaya katıldı, ama hâlâ en karamsar konut grubu. Bu ayrıntı, yükselen endeksin altında hangi bütçelerin daha sıkışık hissedildiğini gösteriyor. Borçlu bir hanenin mali durumuna ilişkin değerlendirmesi ile bütün ülkenin haftalık yönü aynı soruyu yanıtlamıyor. Bana göre bu haftanın önemli ayrımı, iyileşmenin varlığı kadar iyileşmeye hangi başlangıç noktasından girildiği.[1]
ANZ-Roy Morgan araştırmasında ailelerinin bir yıl öncesinden daha iyi durumda olduğunu söyleyenler yüzde 14. Daha kötü durumda olduğunu söyleyenlerin payı yüzde 58. İkinci oran haftalık olarak gerilemiş olsa da iki yanıt arasındaki uzaklık hâlâ büyük. Endeksin 66,6 düzeyi de geçen yılın aynı haftasından 17,6 puan düşük. Dolayısıyla bu haftaki artış, yıllık karşılaştırmadaki aşınmanın içinden geliyor; hanelerin geçmiş kayıplarını telafi ettiğini söylemek için yeterli bilgi vermiyor.[1]
Burada mali durum hakkındaki yanıtları gerçek gelir artışı gibi okumamak gerekiyor. Araştırma insanların değerlendirmelerini soruyor. Konut kredisi ödeyenlerin en düşük güvene sahip olması, bu gruptaki her hanenin gelirinin düştüğünü veya kiracıların rahat olduğunu söylemiyor. Açıklanan sonuç, grup sıralamasını veriyor; her grubun gelir, kira ve taksit hesabını vermiyor. Bu sınıra rağmen konut durumunu görünür kılması değerli: ülke ortalamasının kimin deneyimine daha uzak kaldığını sormaya izin veriyor.[1]
Aynı taksit, farklı tampon
RBA’nın yayımladığı kasım toplantısı tutanakları borçlu bütçenin başka bir tarafını gösteriyor. Planlı hane kredi ödemeleri, kullanılabilir gelire oranla 2024 zirvesine yaklaşmış. Buna karşılık kredi faizini azaltan mahsup hesapları ve yeniden çekilebilen fazla ödemeler bazı hanelere tampon sağlıyor. Üyeler, bu birikimler hesaba katıldığında kredi borcunun gelire oranının küresel mali kriz sonrasındaki ortalamasından belirgin biçimde düşük olduğunu belirtiyor. Taksit baskısının yanında birikmiş ödeme kapasitesi de var; üstelik bunların her borçluda eşit olduğu söylenmiyor.[2]
Bu iki açıklamayı birlikte okuyunca borçlu grubunu tek bütçe saymanın sakıncası ortaya çıkıyor. Birikimi takside karşı kullanabilen hane ile böyle bir esnekliği olmayan hanenin aynı güven düzeyine sahip olması beklenemez. Bu benim mekanizmaya ilişkin çıkarımım; araştırma bu iki grubu ayrı ölçmüyor. Üstelik güven farkında istihdam kaygısı veya konut piyasasına ilişkin beklentiler de rol oynayabilir. Yine de krediye bağlı birikimlerin varlığı, toplam borç ödemesi ölçüsünün tek başına hangi bütçenin daha kırılgan olduğunu açıklayamamasının somut nedeni.[1], [2]
Enflasyonun diğer tarafındaki hane
Tutanaklarda faiz artırma gerekçesinin bir dağılım tarafı da var: üyeler, daha yüksek fiyat düzeyinin özellikle enflasyona bağlı sosyal destek almayan düşük gelirlilerin refahını aşındıracağını belirtiyor. Bu vurgu, konut kredisi taksiti taşımayan bir hanenin de fiyat artışından korunmuş sayılmayacağını hatırlatıyor. Dar gelirli bütçenin kırılganlığı yalnızca borç sözleşmesinden gelmiyor; gelirini fiyatlara karşı hangi düzenlemenin koruduğu da önemli. Burada belirleyici ayrım, düşük gelir ve enflasyona bağlı desteğe erişim.[2]
Bu nedenle güven endeksindeki toparlanmayı değerlendirirken iki ayrı bütçe sorusu yan yana duruyor: borç ödemesini karşılayacak birikim var mı, fiyat artışına karşı gelir korunuyor mu? İlk soruda konut kredisine bağlı tamponlar, ikincisinde destek düzeni öne çıkıyor. Güvenin haftalık yönü her iki cevabı da içinde eritiyor. Ben toparlanmanın genişliğini, en karamsar borçlu grubunun konumu ve düşük gelirli hanelerin fiyatlara karşı korumasıyla birlikte değerlendiririm. Bu haftanın artışı sevindirici bir yön değişimi; yükün gruplar arasında hafiflediğine ilişkin hüküm için daha ayrıntılı hane verisi gerekiyor.[1], [2]