Aslında ne öneriliyor?

ABD, Birleşik Krallık, Fransa ve Almanya, Uluslararası Atom Enerjisi Ajansı Yönetim Kurulunun değerlendirmesine sunulabilecek bir karar taslağı hazırladı. Associated Press’in gördüğü metne göre taslak, Ajans genel direktöründen bu kararı ve önceki kararları BM Güvenlik Konseyi ile Genel Kurula iletmesini isteyecek. Taslak henüz resmen sunulmadı; kurul üyeleri değişiklik de isteyebilir.[1]

Bu önemli; çünkü sevk, anlaşmazlığı ele alan kurumu değiştiriyor. Sevk tek başına yaptırım uygulamıyor ya da varlık dondurmuyor. Önce IAEA Yönetim Kurulunun oy vermesi gerekir; Güvenlik Konseyindeki sonraki her önlem de ayrı bir siyasi karar olur. İran, nükleer programının bütünüyle barışçıl olduğunu ve nükleer silah peşinde olmadığını söylüyor.[1]

Denetim boşluğu neden önemli?

Anlaşmazlık, nükleer malzemeyi ve faaliyetleri bildirme, denetçilerin malzemenin barışçıl kullanımdan saptırılmadığını doğrulamasına izin verme yükümlülükleriyle ilgili. AP, denetçilerin nükleer tesislere yönelik saldırılardan beri etkilenen yerlere erişemediğini ve yüzde 60 oranında zenginleştirilmiş uranyumun durumunu doğrulayamadığını aktardı.[1]

Zamanlama da çatışmadan bağımsız değil. Al Jazeera, ABD ile İsrail’in İran’la savaşının yedinci ayına girdiğini, Başkan Donald Trump’ın ise ABD saldırılarını aralıklı diye nitelediğini aktardı. Böylece teknik bir denetim anlaşmazlığı, askerî ve diplomatik ortam belirsizliğini korurken kurumlar arasında ilerliyor. Bu, iki haberleşmiş gelişme arasındaki bağlantıdır; sevkin çatışmayı bitireceğinin kanıtı değildir.[1], [2]

Süreç nerede durabilir?

Güvenlik Konseyi yaptırım veya varlık dondurma gibi hukuken bağlayıcı önlemler alabilir; ancak Rusya ile Çin veto hakkına sahip ve AP, bu yoldan belirli BM cezai önlemlerinin olası görünmediğini aktardı. İlk görülebilir sınama daha dar: kararın gelecek hafta beklenen kurul toplantısında resmen sunulup onaylanıp onaylanmayacağı. Geri çekilme, esaslı değişiklik ya da başarısız bir oylama, sevkin ilk kurumsal eşiği bile aşamadığını gösterir.[1]

Şimdilik taslak, denetim sorularını yanıtsız bırakmanın diplomatik maliyetini yükseltiyor; sonraki kurumun hangi adımda uzlaşabileceği sorusunu ise açık bırakıyor. Pratik sınırı açık: dosyayı taşımak görüşüldüğü yeri değiştirebilir, ama bölünmüş üyeleri tek sesle hareket etmeye zorlayamaz.[1]