Tanığı olan bir hat

40'tan fazla ülke cuma günü BM'de Suriye'nin yanında yer aldı; ülkenin daimi temsilcisi Ibrahim Olabi, BM Şartı'na ve 1974 tarihli İsrail-Suriye Kuvvetleri Ayırma Anlaşması'na atıf yaparak yerleşik hatlara ve düzenlemelere tam olarak uyulması gerektiğini söyledi. İki gün önce, 9 Eylül'de Benjamin Netanyahu, Savunma Bakanı Israel Katz ile birlikte Suriye toprağındaki Hermon Dağı'nda İsrail askerî mevzilerini ziyaret etmiş ve zirveden güneyde Yermuk Nehri'ne, batıda Akdeniz'e uzanan bir denetim ilan etmişti.[1]

Bu köşe temmuzda, 1974 düzenlemesindeki güçlüğün, hattan sapmayı tespit eden merci ile onu giderebilecek merciin ayrışmasında yattığını savunmuştu. Cuma günkü buluşma bu ayrışmayı yerinde bırakıyor ve ilk yarısını genişletiyor: tespit artık bir genel sekreterin ziyaretinden değil, aynı anda 40'tan fazla hükûmetten geliyor; ikinci yarının ise hâlâ bir adresi yok. Olabi ayrıca itirazı, Esad rejiminin Aralık 2024'teki düşüşünden bu yana yeni Suriye hükûmetinin yaptığı çalışmaya bağladı; bu da 1974 metnini, onu imzalamamış bir ardıl yönetimin eline bırakıyor.[1], [3]

Düzenlemeyi bir takvim taşıdığında

Lübnan dosyası aynı akşam, ters yönde hareket etti. Bir ABD yetkilisi, İsrail ile Lübnan arasındaki görüşmelerin Roma'daki yeni turunun ekime ertelendiğini, iki büyükelçinin bunun yerine Dışişleri Bakanlığı'nda buluşup haziranda varılan çerçevenin uygulanmasının sürdürülmesini ele alacağını söyledi. Bu çerçeve Hizbullah'ın silahsızlandırılmasını, İsrail güçlerinin Lübnan'ın güneyinden kademeli çekilmesini ve Lübnan ordusunun deneme bölgelerinden başlayarak buraya yerleşmesini kapsıyor. Erteleme için gösterilen gerekçeler BM Genel Kurulu hazırlıkları, Yahudi bayramları ve Lübnan Silahlı Kuvvetleri'ne destek için Paris'te düzenlenecek konferanstı.[2]

İki dosya yan yana konduğunda ortak kısıt görünür hale geliyor. Suriye'yi destekleyen devletler 1974 Kuvvetleri Ayırma Anlaşması'na atıf yaptı ama bu anlaşma uyarınca harekete geçebilecek bir merci göstermedi; Roma turu da toplantıyı düzenleyenlerin takvimine göre ekime kaydı. Her iki durumda da düzenlemeyi ilerletecek adım, metnin kendisine değil dışarıdan bir düzenleyiciye ait. Başka bir okuma da mümkün: Roma ertelemesi çerçevenin gücüyle ilgisi olmayan sıradan bir takvim sorunu olabilir, cuma günkü buluşma da henüz görünür olmayan bir Güvenlik Konseyi sürecinin ilk aşaması olabilir. İki okumayı ayıran şey, dosyalardan birinin tarihi düzenlemenin kendisince belirlenen bir adım üretip üretmediğidir.[1], [2]

Benzetmenin sınırı

Benzetmenin dile getirilmesi gereken bir sınırı var. 1974 Kuvvetleri Ayırma Anlaşması, arkasında elli yılı aşkın bir uygulama birikimi bulunan, iki devlet arasında yazılı bir metin; Lübnan ile İsrail'in üzerinde çalıştığı çerçeve ise haziranda kabul edildi ve hâlâ deneme bölgeleri üzerinden yürüyor. Yaş burada iki yönde birden kesiyor: eski metin Olabi'ye 40 hükûmetin önünde okuyacak bir şey verdi, yenisi ise bir ABD yetkilisine oynatacak bir takvim verdi. Bugüne kadar iki üstünlük de bir uygulama adımı üretmedi.[1], [2]

Buradan izlenebilir somut bir şey çıkıyor. Olabi, Suriye toprağına süregelen İsrail girişlerini anlattı; Suriye'nin cuma günü topladığı desteğe rağmen İsrailli yetkililerin önümüzdeki haftalarda Hermon Dağı'na yeniden gidip gitmeyeceği, bu desteğin ne taşıdığını ölçen en açık sınav. Yeniden gitmeleri hâlinde düzenlemenin tanıkları yerinde kalır, uyarınca harekete geçebilecek bir taraf yine bulunmaz.[1]