Mahkûmiyet ve üyelik yolu
Belgrad'da Sırp askerler, hükümet uçağıyla Lahey'den getirilen Ratko Mladic'in ulusal bayrağa sarılı tabutunu taşıdı. AP'nin aktardığı ayrıntılar devletin törendeki yerini somutlaştırıyor: Adalet Bakanı Nenad Vujic aileyle birlikte yolculuk yaptı ve devlet töreni düzenleneceğini açıklamıştı. Geçmişin nasıl hatırlanacağına ilişkin tartışma bu tercihlerle başlıyor. Devlet, onurlandırdığı kişiler aracılığıyla askerî geçmişe kendi ağırlığını katıyor.[1]
Tarihlerin sırası önemli. Mladic'in güçleri Temmuz 1995'te Srebrenitsa'da 8.000'den fazla Boşnak Müslüman erkek ve çocuğu öldürdü; mahkûmiyet kararı 2017'de geldi. Sırbistan, AB üyelik müzakerelerine 2014'te başlamıştı. Bu kurumsal süreçler iç içe ilerlerken, Sırp kamuoyunun ve siyaset çevrelerinin bir bölümü onu kahraman saymayı sürdürdü. Mahkeme kararı cezai sorumluluğu belirledi; savaşın toplumda ortak biçimde hatırlanmasını sağlayamadı.[2]
Karar gerektiren ölüm
Mladic'in 27 Ağustos 2026'daki ölümü, bu ayrılığı yeniden somut kararların konusu yaptı. Naaşın taşınması ve defnedilmesi, hükümetin kamusal onurlandırma konusunda hemen tercih yapmasını gerektirdi. Marta Kos, Sırbistan'ın AB yolunun dayandığı değerlere açıkça atıf yaparak ziyaretini iptal etti. Devlet töreniyle üyelik diplomasisi cenazede buluşunca geçmişten kalan anlaşmazlık güncel bir sonuç doğurdu.[2]
Yakın bir örnek de var: AP'ye göre Sırbistan, savaş suçlarından mahkûm Nebojsa Pavkovic'i geçen yıl askerî törenle defnetti. Bu yinelenen tercih, bir ailenin düzenlemelerini aşan resmî bir anma uygulamasına işaret ediyor. Güncel açıklamaların en güçlüsü iç siyaset: Vucic'in karşısında, kamusal saygı bekleyen hayranlar var. Devlet ise o çevrenin belleğine resmî ağırlık kazandıran uçağı, askerleri ve töreni sağlıyor.[1]
Devletin onurlandırdığı kişiler
AP'nin aktardığı yanıtta Vucic, insanların katılımının engellenmesinin ya da cenazenin yasaklanmasının mı istendiğini sordu. Bu yaklaşım tercihi kişisel yas etrafında kuruyor. Hükümetin katılımı başka bir tercihi görünür kılıyor: Kamu kurumları hangi onurları veriyor? Yurt dışında mahkûm edilen komutanın ülke içinde törenle onurlandırılması, kurbanların toplumsal bellekteki yerini daraltıyor; ayrım onlar için de önem taşıyor.[1]
Savaş yıllarından belirleyici fark, bugünkü kurumlarda yatıyor: Tartışma artık verilmiş bir mahkûmiyet kararı, kamusal cenaze töreni ve üyelik ilişkisi üzerinden yürüyor. AP, Sırbistan'ın AB yolunda demokratik gerilemenin ve Rusya'ya yaptırım uygulamayı reddetmesinin de engel oluşturduğunu aktarıyor. Cenaze politikası bu tıkanmanın tamamını açıklayamıyor. Buna karşılık, üyelik isteyen bir devletin kamusal onuru nasıl dağıttığını ve kurumlarında hayranların yanında kurbanlara ne kadar yer açtığını görünür kılıyor.[1]