2008 metninin bugünkü işi
Suriye’nin yeni yönetimiyle kurulacak ilişkinin kapısında 2008 tarihli bir metin duruyor. AB dışişleri bakanlarının 16 Kasım’daki tercihi, o metni yeniden işler hâle getirmek ve daha kapsamlı anlaşmayı ayrıca müzakere etmek. İnsan hakları kaygıları nedeniyle tamamlanmamış bir girişimin yeniden kullanılması ilk bakışta tuhaf görünebilir. Kaja Kallas’ın verdiği açıklama, bu tercihin somut sebebini gösteriyor: Eski metne şimdi yeni hükümler eklemek, Avrupa tarafındaki hukuki işlemleri uzatıyor. Geçmişin bıraktığı belge, bugünkü diplomasinin işlem sırasını etkiliyor.[1]
Buradaki tarihsel devamlılığı aynı dış politikanın geri dönüşü olarak okumuyorum. Devam eden şey, daha önce hazırlanmış anlaşmanın sunduğu hukuki yol. Baştan yeni bir metin üzerinde uzlaşmanın gerektirdiği işlemler, mevcut metinle ilerlemenin karşısında bir zaman yükü oluşturuyor. Benim çıkarımım, bu işlemlerin yarattığı gecikmenin eski çerçeveyi yeniden kullanılabilir kıldığı. Buna karşı daha güçlü bir güncel açıklama da var: AB, Suriye’nin geçiş yönetimiyle hızla ilişki kurmak istiyor olabilir. Hukuki miras bu isteğin yerine geçmiyor; isteğin hangi sırayla uygulanabileceğini açıklıyor.[1]
Aynı belge, başka bir muhatap
2008 ile bugünün belirleyici farkı Şam’daki iktidar. Beşar Esad yönetimi Aralık 2024’te devrildi. Dolayısıyla eski anlaşmanın yeniden gündeme gelmesi, metnin ilk hazırlandığı siyasi ilişkinin bütünüyle sürdüğü anlamına gelmiyor. Yeniden yapılanma ve mültecilerin dönüşü gibi ihtiyaçlar, geçiş yönetimiyle ilişki kurmayı güncel bir tercih hâline getiriyor. Eski bir anlaşmanın varlığı tek başına bu zamanı seçtiremezdi. Muhatabın değişmesi, raftaki çerçevenin yeniden ele alınabilmesinin siyasi koşulunu oluşturuyor.[1]
Bu fark, insan hakları meselesini de açık tutuyor. İlk girişimin tamamlanmamasında insan hakları kaygıları etkili olmuştu. Kallas şimdi insan hakları koşullarını modernleştirilmiş anlaşmanın başlıkları arasında sayıyor. Geçmişteki engelin bugünkü dilde yeniden görünmesi, koşulların sağlandığını kanıtlamıyor. Benim yorumum, AB’nin iki farklı işi aynı takvime sıkıştırmak yerine ayrı yollarda yürütmeyi seçtiği: mevcut ilişki için eski hukuki aracı kullanmak ve ilişkinin gelecekteki koşullarını yeniden tanımlamak.[1]
İki yolun birleşeceği yer
Kallas’ın sözünü ettiği yeni müzakere yetkisi bu ayrımın merkezinde. Rusya’nın Ukrayna ile Gürcistan’da işgal ettiği bölgelerin tanınmaması da gelecekteki düzenlemenin konuları arasında. Bu koşulları 2008 metnine şimdiden eklenmiş saymak, kararın sırasını tersine çevirir. Bakanların siyasi uzlaşısı ile bütün hukuki işlemlerin tamamlanması da farklı aşamalar. Açıklanan yöntem, eski metnin önce kullanılmasını ve modern anlaşma için ayrıca yetki aranmasını öngörüyor.[1]
Bu nedenle asıl izlenecek gelişme, eski anlaşmanın adının yeniden anılması kadar yeni müzakere yetkisinin içeriği. Hangi yükümlülüklerin yeni metne taşındığı, geçmişte tamamlanamayan ilişkinin nasıl değiştirildiğini somutlaştırır. Bu, tarihsel bir tekrar beklentisi değil; kurumların yeni siyasi koşullara eski araçlarla nasıl karşılık verdiğine ilişkin bir okuma. Suriye’de muhatap değişti. Avrupa tarafında ise önceki girişimin hukuki biçimi, yeni ilişkinin kuruluş sırasına hâlâ yön veriyor.[1]