1986’dan taşınan ortak ihtiyaç

Hükümetlerarası Kalkınma Otoritesi’nin, yani IGAD’ın yeni kurucu antlaşması 16 Kasım’da yürürlüğe girdi. Bu tarih, bölgesel bir örgütün kuruluş hikâyesindeki üçüncü belirgin eşiği oluşturuyor: 1986’da kuraklık ve gıda güvensizliğine ortak yanıt arayışı, 1996’da barış ve güvenliği de içine alan genişleme, şimdi de bu genişleyen görevleri yeni bir hukuki temelde toplama çabası. Kurumun kırk yıllık ömrü, bugünkü değişikliğin sebebini tek başına açıklamıyor. Açıklayıcı olan, bir çevre ve geçim sorunu için kurulan işbirliğinin zamanla çatışma, ulaşım, enerji ve hareketlilik gibi alanların da taşıyıcısı hâline gelmesi.[1]

Bu geçmiş, barış ile kuraklığı aynı kurumun gündeminde görmenin neden tesadüf olmadığını açıklıyor. Sınır aşan bir kuraklık karşısında kurulan ortak çalışma ihtiyacı, daha sonra sınır aşan güvenlik ve ekonomi sorunlarına da taşınmış. Buradan çıkan yorumum, yeni antlaşmanın esas değerinin bu birikmiş görevleri daha tutarlı bir yükümlülük düzenine bağlamasında olduğu. Daha dar bir açıklama da mümkün: değişiklik, büyük ölçüde büyümüş bir örgütün hukukunu güncelleyen idari bir yenileme olarak kalabilir. İki yorum arasındaki farkı, antlaşmanın kabulünden çok, üye devletlerin ortak kararları kendi uygulamalarına nasıl taşıdığı belirliyor.[1]

İmzadan uygulamaya geçen eşik

Neden şimdi sorusunun yakın cevabı, onay belgelerinin tesliminde yatıyor. Cibuti, Etiyopya, Kenya, Somali ve Güney Sudan’ın işlemleri gerekli eşiği sağladı. Haziran 2023’te kabul edilen metnin 59. maddesi, üyelerin üçte ikisinin belgelerini genel sekretere sunmasından sonra 60 günlük süre öngörüyor. Aynı madde, yeni metin yürürlüğe girince 1996 anlaşmasının hukuki geçerliliğinin sona erdiğini belirtiyor. Böylece liderlerin ortak niyet beyanı ile işler durumdaki kurucu hukuk arasına ölçülebilir bir eşik konmuş oluyor: imza, ulusal onay ve belge teslimi birbirinden ayrı işlemler.[1]

Buradaki önemli tarihsel fark, örgütün yeniden sıfırdan kurulmayışı. 62. madde mevcut kurumları ve önceki kararları koruyor; onları yeni hükümlere uyarlama yükümlülüğü getiriyor. Bu devamlılığı, birikmiş kurumsal emeği koruyarak hukuki çerçeveyi değiştirme tercihi olarak okuyorum. Alternatif yorum, aynı devamlılığın eski uygulama sorunlarını da taşıyabileceği. Dolayısıyla 1996’dan bugüne uzanan süreyi kesintisiz başarı veya başarısızlık çizgisi saymak yanıltıcı olur. Değişen kurucu metin ile çalışmayı sürdüren kurumlar, aynı dönüşümün iki ayrı parçası.[1]

Ortaklığın gündelik karşılığı

Antlaşmanın uzun alan listesi, sınır çevresinde yaşayanlar için ancak uygulama düzenleriyle anlam kazanıyor. Ulaşım, enerji ve insanların hareketliliği başlıkları, hangi kurumun hangi işlemden sorumlu olduğu sorusunu beraberinde getiriyor. 56. maddenin işbirliği alanları için amaç, kapsam ve kurumsal mekanizma belirleyen protokoller öngörmesi bu nedenle önemli; bu protokoller de üyelerin imza ve onayına tabi. İnsanların komşu ülkede çalışma veya ticaret yapma imkânı, bu ikinci hukuki katmanın ve ulusal uygulamaların konusu. Her işbirliği alanının uygulama düzeni, ilgili protokol ve ulusal işlemler üzerinden değerlendirilmeli.[1]

IGAD Genel Sekreteri Workneh Gebeyehu’nun onay sürecini tamamlamayan üyelere çağrısı da dönüşümün devletlerin ayrı işlemlerine bağlı kaldığını gösteriyor. Bana göre bu kurumun tarihinden çıkarılabilecek ölçülü sonuç şu: ortak sorunların kapsamı genişledikçe, işbirliğinin hukuki araçları da yenileniyor; kurumların aynı adla sürmesi yetkilerin aynı kaldığını göstermiyor. Buna karşılık yeni metnin etkisini esas olarak ulusal yönetimlerin tercihlerinin belirlemesi de mümkün. Önümüzde duran değerlendirme ölçüsü, kuruluş yıl dönümünün sembolizmi yerine onay işlemleri, uyarlanan kurallar ve sorumluluğu belirlenmiş uygulamalar. Bölgenin insanları açısından antlaşmanın karşılığı, bu somut işlemlerde aranmalı.[1]