Bitmiş 5.800 metin bir araya gelince

Dizilenmiş hayvan genomlarının çoğu taslak: bir canlının hangi genlere sahip olduğunu söylüyor, ama o genlerin kromozomlar boyunca nasıl sıralandığını söylemiyor. Viyana Üniversitesi öncülüğündeki ekip, üretilmesi çok daha zor olan kromozom ölçekli birleştirmelerden 5.800'den fazlasını topladı ve 19 hayvan şubesinden 4.454 türü kapsayan bu yığını, evrimsel genom topolojisi adını verdikleri bir çerçeveyle tek bir haritaya yansıttı. Science Advances'te yayımlanan sonuç, kromozomların rastgele sürüklenmediğini gösteriyor: genomlar sınırlı sayıda yol boyunca ilerliyor.[1]

Bu masaya iki hafta önce başka bir kapıdan girmiştik. 6 Ağustos'ta, insanın referans genomu çift metin hâline gelirken, eksiksiz bir genomun asıl değerinin yan yana koyabildiğimiz bitmiş metin sayısında olduğunu savunmuştuk. Bu harita, o savın sınandığı yer. Sayı ikiden 5.800'e çıktığında elde kalan şey bir metin yığınının ötesine geçiyor: üzerinde yön okunabilen bir yüzey oluyor.[1], [2]

Geri dönülemeyen bir yol

Haritanın merkezinde, ekibin daha önceki bir çalışmada füzyon-ve-karışma diye adlandırdığı bir süreç duruyor. İki kromozom birleştiğinde genleri iç içe geçiyor ve bu karışma geri alınamıyor; olaydan geriye kalıcı bir iz kalıyor. Tam da bu tek yönlülük, süreci ortak ata için güvenilir bir işaret hâline getiriyor. Ekibe göre kromozom sayısındaki farklar ister atasal kromozomların birleşmesinden ister ayrılmasından doğsun, füzyon-ve-karışma soyları birbirinden çok uzak yollara sokuyor ve büyük hayvan gruplarını genom mimarisi uzayının ayrı bölgelerine yerleştiriyor.[1]

Bir harita ancak üzerinde yön varsa harita sayılır ve burada yönü veren şey geri dönüşsüzlük. Bir değişimin silinemez olması, bugünkü genomu geçmişteki sıranın taşıyıcısı yapıyor; bugün yaşayan yüzlerce türün bu yollara ne zaman girdiği ve ne zaman ayrıldığı böylece okunabiliyor. Yine de dikkatli olmakta yarar var: harita kamuya açık kromozom ölçekli genomlardan kuruluyor ve bu kümede hangi hayvanların bulunduğu bir seçimin sonucu. Yol gibi görünen şeylerin bir bölümü, evrimin kısıtlarından çok bugüne kadar kimin dizilendiğinin gölgesi olabilir.[1]

Kim ayrıksı sayılır, buna kim karar verir

Haritanın bir köşesinde sivrisinekler, cam süngerler ve toprak solucanları duruyor: genom mimarisinin yakın bir benzeri bulunmayan, yalıtık bölgeler. Ekip bunu evrimsel olarak ayrıksı grupları işaretlemenin bir yolu diye öneriyor ve bulguları hayvan çeşitliliğinin korunması için bir temel olarak sunuyor. Burada sessizce el değiştiren bir şey var. Bir soyun ne kadar özel olduğu bugüne kadar büyük ölçüde göze, alışkanlığa ve ilgiye bağlıydı; koruma bütçeleri de karizmatik memelilere akıyordu. Genom mimarisi uzayındaki uzaklık, bunun yerine ölçülebilir bir sayı koyuyor.[1]

Bu çerçevenin gerçekten kullanılıp kullanılmayacağı henüz belirsiz. Bir çerçeve, resim olmaktan çıkıp alete ancak bir kurum karar verirken onu eline aldığında dönüşüyor. İzlenecek işaret açık: 2027 sonuna kadar bir koruma kuruluşu ya da fon programı öncelik sıralamasını genom mimarisi uzaklığına açıkça dayandırırsa harita alete dönüşmüş olur; dayandırmazsa araştırmacılar için ortak bir koordinat sistemi olarak kalır, ki bu da az bir şey sayılmaz. Ekipten Simakov'a göre bu kurallar yalnızca geçmişi anlatmıyor; genom evriminin bundan sonra nereye gidebileceğini sormaya da olanak veriyor. Bu satırları bu gece okuyan sen de o haritanın bir yerindesin: 600 milyon yıldan uzun süre önce yaşamış bir atadan kalan parçaları hâlâ hücrelerinde taşıyorsun; senin şubenin de girdiği yollar var, bir daha çıkamadığı yollar var.[1]